NÖRAL PLASTİSİTE & ERKEN MÜDAHALENİN ÖNEMİ

Beynin gelişimi, çocuk gelişiminin büyüleyici ve önemli bir yönüdür. Güncel bilimsel bulgular, ebeveynlere ve eğitimcilere, erken müdahalenin otizm ve diğer gelişimsel engelli bireyler için neden bu kadar önemli olduğu konusunda değerli bilgiler sağlar.

Bebek beyni doğumda henüz gelişimini tamamlamamıştır. Erken dönem çocuklukta, beyin çevreyle ilgili deneyimlerini görerek, duyarak, tadarak, dokunarak veya koklayarak sağlar. Bebeğiyle şarkı söyleyen, gülümseyen, konuşan doğal ve sevgi dolu ebeveynler bu süreç için çok önemlidir. Tüm bunlar dış dünyayla karşılaştığında çocuğun duygusal gelişimini etkiler ve beynin nasıl çalışacağını ve nöral kapasitesini şekillendirir.

Bebeklerin dış dünyayla etkileşiminin, kendi duygularını öğrenme ve düzenleme yetenekleri üzerinde uzun süre kalıcı etkileri vardır. Bebeğin doğal çevresinde uygun öğrenme fırsatlarının olmaması durumunda beynin gelişimi etkilenebilir ve bu durumda doğabilecek olumsuz etkilerin kalıcı olması olasıdır. Diğer taraftan, yeterli öğrenme fırsatları sağlayarak beyin gelişimini kolaylaştırabiliriz.

Nasıl ve Neden?

             Öğrenme nöral kapasite ile ilgilidir. Bir bebek beyninde 85 milyardan fazla nöronla doğar. Nöronlar, beyindeki kimyasal ve elektriksel sinyaller aracılığıyla birbirlerine bilgi ileten ve böylece birbirine bağlı sinir ağlarını oluşturan sinir hücreleridir.

             Bir bebek yeni deneyimler yaşadığında veya ilk defa bir şey öğrendiğinde beyinde güçlü bir sinirsel bağlantı kurulur. Bu deneyim tekrarlanırsa, bağlantı yeniden etkinleştirilir ve güçlendirilir. Deneyim tekrarlanmadıkça bu bağlantılar zayıflar ve yok olur. Bu şekilde, beyin gerekli olmayan bilgileri budarken, gerekli olanları besler. Bebeklik döneminde ve erken çocukluk yıllarında, beynin, işine yaramayacağını düşündüklerini budamaya başlaması sinirsel bağlantıların kaybedilmesine neden olur. Bu nedenle, çocuğun gelişiminde ne kadar erken ve doğru öğrenme deneyimini yaratabilirsek, öğretilen bu davranış ve yetenekler beyinde o kadar güçlü bir şekilde saklanır.

             Gelişimsel gecikmeleri olan çocuklarda çoğu zaman sinirsel bağlantılar etkili bir şekilde işlemediğinden, günlük hayatta iletişim, sosyal beceriler ve diğer faaliyetlerde zorluk yaşamalarına neden olurlar. Bu etkin olmayan sinirsel bağlantıların değiştirilmesi gerekir ki bu da bir başka zorluğa neden olarak sürecin zaman almasın neden olur. Teknik olarak, öğrenme beyinde geri alınamaz ama şaşırtıcı bir şekilde, beyin uyarılmayla birlikte, yeni yolları yeniden işleme ve faydalı işlevsel sinir ağları kurma yeteneğine sahiptir. Beyin değişim ve uyum için kayda değer bir kapasiteye sahiptir, ancak zamanlama çok önemlidir. Bir çocuğun beyninde doğru bağlantıları ne kadar erken kurarsak, bu davranış ve beceriler o kadar güçlü olur.

             Müdahale için en doğru zamanlama erken çocukluk dönemidir, çünkü bu dönemde çocuk beynindeki sinirsel bağlantılar yetişkin beynine kıyasla %50 daha fazladır. Bir çocuk ergenlik dönemine ulaştığında, beyin çok fazla kullanılmayan önemli sinirsel bağlantıları ve nöronları budamaya başlar. Her türden öğrenme güçlüğü ve gelişimsel bozukluğu olan çocuklar için, beyin plastisitesine ilişkin bu anlayış özellikle vurgulanmalıdır; erken müdahalenin doğru tipte ve yoğunlukta olması kritik öneme sahiptir. Bir çocuğun beceri eksikliklerini doğru bir şekilde anlar ve beynin hedeflenen zayıflamış bölgelerinde nöronları uygun şekilde uyaran bir program tasarlarsak, beynin bu alanlarını dil, sosyal beceriler vb. geliştirmek için kullanabilir ve güçlendirebiliriz.

Ebeveynlere Düşen Görevler

           Beyinde yeni sinirsel bağlantılar kurmak için birçok kez yeni beceri öğrenimine ihtiyaç duyulur. Bu nedenle uzmanlar, sade, basit bir görevle işe başlamanızı ve günde en az 10 kez pratik yapmanızı öneriyor. Çocuğunuzla davranış kazanımları elde etmenizin ne kadar sürdüğünü ölçün ve düzenli olarak kaydedin. Bu değerlendirmeler, çocuğunuzun öğrenme seviyesini belirlemenize yardımcı olacaktır.

             Basit bir göreve örnek olarak, çocuğunuza en sevdiği yemeği yemesi gibi basit bir yönergeyi takip etmesini öğretebilirsiniz. Daha sonra “Bana bak” diyerek daha karmaşık bir etkinliğe, sonra oyuncak araba ile oynarken “Arabayı tut” demek gibi biraz daha karmaşık bir faaliyete geçebilirsiniz. Çocuğunuzun gelişimini destekleyebileceğiniz ve beynini insanlara ve çevresine cevap vermesi için eğitebileceğiniz rutin ebeveyn etkinlikleri (banyo, beslenme, bez değişimi, okuma vb.) sırasında gün boyunca birçok fırsat vardır.

             Peki ya çocukluktan sonra beyin gelişiminde neler mümkündür? Bilimsel bulgular, yıllardır beyin plastisitesinin erken çocuklukta en yüksek oranda olduğunu söylüyor. Bununla birlikte, doğru koşullar altında yeni bir beceri öğrenimi ve uygulamasının, beyindeki sinir hücreleri arasındaki bağlantıları, erken çocukluk dönemindeki kadar olmasa bile, yetişkinlikte de yüksek oranda değiştirebileceğini yeni bulgular sayesinde biliyoruz.  Başlamak için asla geç değildir. Hatırlanması gereken en önemli şey, beyni güçlendiren şeyin öğrenmek olduğu ve öğrenmenin pratikle mümkün olduğudur. Çocuğunuzun yeni bir şeyler öğrenebileceği her fırsat, aynı zamanda beyinlerini biçimlendirmek ve geleceklerini şekillendirmek için bir fırsattır.

Yağmur Akcan

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir